De mijlpaal van Tongeren.
Deze kop bevat al twee onzekerheden: 1. was het een mijlpaal? en 2. is deze van Tongeren?
De inscripties erop geven aanleiding tot enige rectificaties en tot een nadere uitleg, waardoor meteen al duidelijk wordt dat de term “mijlpaal” volledig misplaatst is en dat er geen afstanden van Tongeren op staan, wat toch algemeen wordt aangenomen, o.a. door Melchert (De Romeinen tussen Rijn en Maas, p. 175).
De steen is een fragment van een waarschijnlijk achtkantige zuil uit bazalt, die in 1817 bij de westelijke poort van de voormalige romeinse stad Tongeren werd gevonden. Drie kanten van de steen zijn bewaard gebleven, die fragmenten van teksten bevatten. Boven is de zuil in iedergeval afgebroken, zodat we niet weten wat er nog boven heeft gestaan. Te oordelen naar een doormidden gebroken plaatsnaam van het linkerpaneel, moet hetzelfde gebeurd zijn met het benedengedeelte. Het fragment levert echter genoeg elementen op, die de “Zuil van Tongeren” , om de juiste naam te gebruiken, tot een hoogst interessant objekt maken.

Het linkerpaneel bevat de volgende plaatsnamen met daarachter een cijfer, voorafgegaan door L. (Leuga - mijl), dat ook hier de afstand aangeeft tot de volgende plaats, dezelfde methode die we kennen van de Peutinger-kaart en het Itinerarium Antonini. De plaatsen zijn: Rigomagus is Regniowez, op 14 km zuid-oost van Chimay. Autumnacum is Audun-le-Roman, op 19 km noord-west van Thionville. Confluentes is Conflans-en-Jarnisy, op 12 km noord-west van Metz, Pontobrico is St. Pierremont, op 27 km noord-west van Metz. De naam betekent “stenen brug” , heette oorspronkelijk Pierrepont, waarvan de volksetymologie Saint Pierremont heeft gemaakt. Vosavia is Feves, op 11 km noord-west van Metz. Mogontiaco is Mainvillers, op 28 km zuid-oost van Metz en op 22 km van Vigny. Bonconica is Bassing, op 24 km noord-west van Sarrebourg. Borgetomagus is Burbach, op 19 km noord-oost van Sarrebourg.

Het zijn precies dezelfde plaatsen, in dezelfde volgorde en met dezelfde afstanden, die de Peutinger- kaart tussen Noviomagus - Noyon en Argentorato - Straatsburg geeft. Deze weg heeft men voorheen gerekonstrueerd vanaf Nijmegen langs de Rijn tot Mainz en vandaar naar Straatsburg. De onjuistheid hiervan kan gemakkelijk worden aangetoond. Telt men de tussen de plaatsen opgegeven afstanden bij elkaar, dan komt men uit op een totaal van 260 mijlen, dat is 572 km. De werkelijke afstand tussen Nijmegen langs de Rijn naar Mainz en vandaar naar Straatsburg bedraagt 400 km, zodat in de Nederlandse opvatting bijna 200 km (de helft!) tekort komen. De afstanden tussen de veronderstelde plaatsen hebben nooit geklopt met de Peutinger-kaart, doch zij werden handig weggesmokkeld, onder andere door Colonia Traiana en Veteribus, op de kaart toch onderscheiden en zelfs gescheiden door een afstand van 40 mijlen - 80 km, maar als één plaats Xanten op te vatten. Dan ben je inderdaad al een hele hap van het overschot kwijt. De hemelsbrede afstand tussen Noyon en Straatsburg bedraagt 360 km, wat geen tekort is, omdat de weg niet rechtstreeks en rechtuit loopt, wat op de Peutinger-kaart geen uitzondering is maar op. verschillende plaatsen valt te signaleren. De afstanden tussen de geldentificeerde plaatsen leveren inderdaad een totaal op, dat de 572 km zeer dicht benadert.

Een volgend bewijs vormt de weg tussen Augusta Trevorium - Trier en Mogontiaco - Mainvillers, die op de Peutinger-kaart vlak onder de weg naar S traatsburg staat getekend. Het totaal van de gegeven afstanden bedraagt 44 mijlen, dat is 92 km. Na Noviomagus staat op de kaart tweemaal 10 zonder een tweede plaatsnaam, wat hoogst waarschijnlijk als een kopieerfout moet worden aangemerkt, daar dit elders op de kaart niet voorkomt, namelijk het vermelden van een afstand zonder een plaatsnaam. Trekken we deze 10 af, dan komen we op een totaal van 34 mijlen of 74.8 km. De werkelijke afstand tussen Trier en Mainz is 125 km, weer een teveel van bijna 50%, zodat het helder is dat de weg daar niet past. De afstand tussen Trier en Mainvillers bedraagt exakt 74 km, waardoor bewezen is dat de weg zo gerekonstrueerd moet worden. De genoemde plaatsen zijn: Aug. Trevirorum is Trier. De volgende plaats ligt op 17.6 km afstand. Noviomagus is Mandern, op 18 km zuid-oost van Trier. De volgende plaats ligt op 22 km afstand. Op de Peutinger-kaart staat achter deze naam tweemaal 10, hetgeen vermoedelijk betekent dat er twee gelijke routes waren. De volgende plaats ligt op 22 km afstand. Belginum is Bachem, op 7 km noord-oost van Merzigen op 16 km (hemelsbreed) van Mandern, wat in het verband met het bergachtig terrein aannemelijk maakt dat de opgegeven afstand juist is. De volgende plaats ligt op 17.6 km afstand. Dumno is Hemmersdorf, op 10 km noord-west van Saarlouisen op 16 km van Bachem, wat met de tekst van de zuil overeenstemt. Mogontiaco is Mainvillers, op 26 km zuid-oost van Metz en op 38 km afstand van Hemmersdorf. Het tekort van 3 km is te verwaarlozen. Het totaal van deze weg bedraagt 44 mijlen of 88 km. De hemelbrede afstand tussen Trier en Mainvillers is 82 km. De afstand van Trier en Mainz (de foutieve determinatie van Mogontiaco) bedraagt 140 km, derhalve een teveel van 50 km, zodat het duidelijk is dat de weg gerekonstrueerd moet worden zoals boven staat. Ten overvloede moet erop gewezen worden, dat de plaatsen tussen Trier en Mainz nimmer in Duitsland zijn gevonden of aangewezen, wat een tweede bewijs vormt dat deze rekonstruktie juist is.

Het middelste paneel bevat de volgende tekst: Noviomagus is Neuville-en-Tourne-a-Foy, op 28 km (hemelsbreed) noord-oost van Reims, zodat de afstand van de tekst juist is. Durocorter is Reims. De volgende plaats ligt op 26.4 km afstand. Ad Fines is Fismes, op 25 km noord-west van Reims, wat klopt met de tekst. De volgende plaats ligt op 26.4 km afstand. Aug. Suessonum is Soissons, op 25 km van Fismes, wat klopt met de tekst. De volgende plaats ligt op 26.4 km afstand. Isara (op de Peutinger-kaart Lura genoemd) is Pontoise (brug over de Oise), op 4 km zuid-oost van Noyon en op 33 km van Soissons wat weer exakt is. Isara wordt door de Franse historici geïdentificeerd als Pontoise, op 4,5 km zuid-oost van Noyon, wat overeenstemt met de aan weerszijden gegeven afstanden. Op de Peutinger-kaart staat deze plaats aangegeven als Lura, wat vermoedelijk een kopieerfout is, daar zonder veel twijfel Isara - Oise is bedoeld, waar de weg de Oise overstak en waarschijnlijk een brug lag, vandaar de naam Pont-Oise, brug over de Oise. In het Itinerarium Antonini, dat dezelfde weg beschrijft, staat in plaats van Isara de naam van Noviomagus - Noyon. Deze weg van Soissons naar Amiens gaat evenmin rechtstreeks en rechtuit naar Amiens, doch ook kris-kras door het land met zelfs een verre uithaal naar het zuiden. Het toont eens te meer aan, voor zover dat nog nodig is, hoe onjuist en fataal het is geweest, de wegen van de Peutinger-kaart in oost-westelijke rechting en rechtuit lopend op te vatten. Lura kan geen verschrijving van Isara zijn, daar vlakbij Pontoise de plaats Couarcy ligt, waarvan Lura evengoed een verschrijving kan zijn. De volgende plaats ligt op 19.8 km afstand. Roudium is Roye of Royglise, op resp. 20 en 17 km noord-west van Noyon en op resp. 25 en 20 km van Pontoise. Vanwege de afstand verdient Royglise de voorkeur, maar ook vanwege het feit dat de plaats door de vele vondsten bekend is als Romeinse nederzetting. De volgende plaats ligt op 19.8 km afstand. Seeviae, op de Peutinger-kaart Setucis genaamd, wordt over het algemeen als Fresnoy-en-Caussee opgevat, wat etymologisch moeilijk te verdedigen is. Waarschijnlijker is het Caix, op 26 km zuid-oost van Amiens. Volgens de Peutinger-kaart liggen 22 km tussen Sammarobriva en Setucis - Caix, wat ook enkele km te kort is, doch een betere afstand dan op de zuil. Sammarobriva is Amiens op 26 km van Caix. De rivier tussen Soissons en Amiens moet als de Oise worden opgevat. Op de Peutinger-kaart zet deze zich voort tot aan de zee en ergens, waar precies is niet te zeggen, gaat dezelfde lijn over in de Seine. Zuidelijker liggen de Loire, aangeduid als Flumen Riger (lees: Liger) en de Garonne, aangeduid als Flumen Garunna, wat nogmaals aantoont hoe schematisch en onnauwkeurig de loop van de rivier op de kaart getekend staat.

Terecht waarschuwen de kommentatoren dan ook, dat aan de rivieren zelden of nooit de identifikatie van plaatsnamen kan worden opgehangen. Wel is duidelijk, dat het komplete waanzin is na de Garonne, de Loire en de Seine de Patabus op te vatten als de Nederlandse Waal en de Renus als de Nederlandse Rijn (overigens pas na de 10e eeuw in westelijk Nederland gevormd), al zijn die twee even schematisch en onnauwkeurig op de kaart getekend, te meer omdat Renus in honderden klassieke teksten de Schelde aanduidt.

Op het rechter paneel staan de volgende woorden: Item. A Castello - vanaf Cassel. Fines Atreba - naar het gebied van de Atrebaten. Nemetac - Atrecht. Item. Het is een fragment-beschrijving van een weg van Cassel naar Atrecht, waarschijnlijk verder lopend naar Doornik of Bavay.

De conclusies liggen voor de hand.
Ten eerste is de steen van Tongeren geen mijlpaal, doch een zuil met de opsomming van wegen in dit deel van het Romeinse rijk. De teksten zijn ontleend aan de Peutinger-kaart of aan het Itinerarium Antonini, beide uit het einde van de 4e eeuw. Sommigen neigen zelfs naar de 5e eeuw. In elk geval vertonen zij een vrijwel volledige overeenkomst met de beide bronnen.

Ten tweede: de steen geeft geen afstanden vanaf Tongeren, daar de zuil overal kon staan zonder ook maar iets van zijn waarde en betekenis te verliezen. Hij is dus niet voor Tongeren gemaakt. Hij heeft met Tongeren slechts zoveel te maken, dat hij toevallig daar bewaard gebleven is en werd gevonden. Men mag zich zelfs afvragen, o f Tongeren zijn oorspronkelijke plaats is geweest, daar de andere fragmenten er niet gevonden zijn, wat zelfs de mogelijkheid open laat dat hij er als fragment terecht is gekomen. Het is jammer, dat dit niet te bewijzen is. Immers, dan zouden we een klassiek voorbeeld hebben voor wat in andere gevallen slechts vermoed kan worden, namelijk dat graf-, memorie-stenen of altaren verplaatst zijn geworden, ver tot zeer ver van hun oorspronkelijke situs. Ik hoop dat zulk bewijs ooit wordt gevonden, daar volgens mij de archeologen er al te gemakkelijk van uitgaan dat zulke objecten niet verplaatsbaar zouden zijn, zodat zij als authentieke dokumenten van hun vindplaats worden beschouwd. In elk geval moet men ophouden de steen van Tongeren als een mijlpaal te beschouwen, daar hij dit beslist niet was. Het is integendeel een dokument van een geheel andere strekking en met een andere betekenis. Jammer is ook, dat wij de inhoud van de andere panelen niet kennen. Hebben daar ook Franse wegen op gestaan, dan valt de steen uit het einde van de 4e eeuw nog moeilijker in Tongeren te plaatsen, en zou nader kunnen worden aangetoond dat hij eerst ergens in het noorden van Frankrijk heeft gestaan. Tongeren gaat ook gebukt onder legenden, daar als een paal boven water vast staat dat zij niet het Aduatuca Tungrorum is geweest, dat Douai was, de namen-doublures is geen exklusief Nederlandse zaak; het valt overal te signaleren.